พระพุทธเจ้าไม่ได้มีองค์เดียว: ไขปริศนาตำแหน่งแห่งพุทธะและวัฏจักรแห่งกาลเวลา

เมื่อ ‘พระพุทธเจ้า’ ไม่ใช่แค่ชื่อบุคคลแต่คือตำแหน่งอันสูงส่ง

เชื่อว่าไม่ว่าใครก็ตามที่เติบโตมาในสังคมไทย ย่อมมีภาพจำของพระพุทธเจ้าที่ค่อนข้างชัดเจนในหัว ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูปปางต่างๆ หรือเรื่องราวของเจ้าชายสิทธัตถะที่ออกบวชจนตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ท่ามกลางศรัทธาอันเปี่ยมล้นนั้น หลายคนอาจเคยได้ยินคำกล่าวที่ว่าพระพุทธเจ้ามีมากมายดั่งเม็ดทรายในมหาสมุทร หรือการกล่าวถึงพระพุทธเจ้า 5 พระองค์ในภัทรกัปนี้ ซึ่งชวนให้เกิดคำถามขึ้นมาในใจว่า หากพระพุทธเจ้าคือผู้ที่ตรัสรู้ความจริงของโลก เหตุใดจึงมีจำนวนมากมายหลายพระองค์เช่นนี้ คำตอบที่น่าสนใจเริ่มต้นจากการทำความเข้าใจว่า ‘พระพุทธเจ้า’ ไม่ใช่ชื่อเรียกเฉพาะตัวบุคคล แต่เป็น ‘ตำแหน่ง’ แห่งผู้ตื่นรู้

คำว่า ‘พุทธะ’ แปลว่าผู้ตื่น ผู้รู้ ผู้เบิกบาน หมายถึงผู้ที่ค้นพบสัจธรรมแห่งชีวิตและธรรมชาติด้วยตนเอง ดังนั้นเมื่อเราเอ่ยถึงพระพุทธเจ้าสมณโคดม เรากำลังกล่าวถึงบุคคลผู้ดำรงตำแหน่งอันสูงสุดนี้ในยุคสมัยของเรา แต่การที่พุทธศาสนาเชื่อเรื่องการเวียนว่ายตายเกิดหรือวัฏสงสารที่ไม่มีจุดสิ้นสุด ย่อมเป็นตรรกะที่ปฏิเสธไม่ได้ว่าในห้วงเวลาอันยาวนานก่อนหน้านี้ ย่อมต้องมีผู้ที่เคยบรรลุถึงตำแหน่งนี้มาแล้วนับไม่ถ้วน และในอนาคตก็ย่อมมีผู้ที่บำเพ็ญเพียรเพื่อก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งนี้เช่นกัน

จำแนกประเภทพุทธะจากความเชื่อเถรวาท

ในความเชื่อแบบเถรวาทที่หยั่งรากลึกในไทย เรามักจะแบ่งระดับของการตรัสรู้เป็นสองรูปแบบหลัก คือพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ความแตกต่างที่ชัดเจนที่สุดคือเมื่อค้นพบความจริงแล้ว พระปัจเจกพุทธเจ้าจะเลือกเดินไปตามทางของตนโดยมิได้เผยแผ่คำสอนแก่ผู้คนในวงกว้าง เปรียบเสมือนผู้ที่ตื่นขึ้นมาพบความกระจ่างและเลือกที่จะสงบนิ่งอยู่กับวิมุตติสุขนั้น ในขณะที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ เมื่อค้นพบสัจธรรมแล้วจึงเลือกที่จะสื่อสารและปลุกผู้คนให้ตื่นขึ้นจากความหลงผิดเฉกเช่นเดียวกันกับพระองค์

ประวัติศาสตร์ความเชื่อนี้ทำให้เราเห็นว่า ในยุคสมัยที่ห่างไกลออกไปก่อนยุคของพระสมณโคดม ย่อมมีพระปัจเจกพุทธเจ้าเกิดขึ้นมากมายแม้เราจะไม่มีวันนับจำนวนได้ครบถ้วนก็ตาม ในขณะที่การอุบัติขึ้นของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแต่ละพระองค์นั้นเป็นเหตุการณ์ที่ยิ่งใหญ่และมีนัยสำคัญต่อไทม์ไลน์ของจักรวาลอย่างมหาศาล ความเข้าใจนี้ช่วยขยายมุมมองของเราให้กว้างขึ้นว่า เส้นทางของพุทธะไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่พระพุทธเจ้าที่เรากราบไหว้ในปัจจุบันเท่านั้น แต่เป็นกระแสธารแห่งปัญญาที่ไหลเวียนอยู่ในกาลเวลา

จักรวาลแห่งกาลเวลาและภัทรกัปอันเป็นมงคล

หากเรามองผ่านเลนส์ของพุทธศาสนา กาลเวลาไม่ได้เป็นเส้นตรงที่เริ่มและจบลง แต่เป็นวงกลมแห่งวัฏจักรที่หมุนวนไปไม่สิ้นสุด ในหนึ่งกัปหรือหนึ่งช่วงเวลาของโลกอาจจะมีพระพุทธเจ้ามาตรัสรู้แตกต่างกันไป บางกัปอาจไม่มีพระพุทธเจ้าเลยซึ่งเรียกว่า ‘สูญกัป’ ในขณะที่กัปของเรานี้เรียกว่า ‘ภัทรกัป’ อันหมายถึงกัปที่มีพระพุทธเจ้ามาตรัสรู้ถึง 5 พระองค์ ซึ่งถือเป็นเรื่องที่หาได้ยากและเป็นมงคลอย่างยิ่ง โดยมีพระพุทธเจ้าในอดีต 3 พระองค์ พระสมณโคดมพระองค์ปัจจุบัน และในอนาคตคือพระศรีอาริยเมตไตรย

ความเชื่อเรื่องจำนวนพระพุทธเจ้ายังเชื่อมโยงไปถึงนิกายมหายานที่มองเห็นพระพุทธเจ้าในมุมมองของ ‘ตรีกาย’ หรือกายทั้งสาม อันประกอบด้วยนิรมานกาย ธรรมกาย และสัมโภคกาย ซึ่งทำให้แนวคิดเรื่องพระพุทธเจ้าขยายออกไปสู่การดำรงอยู่เหนือกาลเวลาและสถานที่ นี่คือความงดงามของปรัชญาที่มองโลกในเชิงมหภาค ทำให้เราเห็นว่าความเมตตาของพระพุทธเจ้านั้นไม่ได้จางหายไปไหน แต่เป็นอมตะและคงอยู่เพื่อโปรดสัตว์โลกเสมอมาตามความเชื่อในแต่ละนิกาย

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับจำนวนพระพุทธเจ้า

ทำไมพระพุทธเจ้าถึงมีหลายพระองค์? ตามความเชื่อพุทธศาสนาพระพุทธเจ้าเป็นตำแหน่งของผู้ตรัสรู้ ในวัฏสงสารที่ยาวนานย่อมมีผู้ที่บำเพ็ญเพียรจนสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้ามาแล้วและจะเกิดขึ้นต่อไปในอนาคตตามช่วงเวลาหรือกัปที่เหมาะสม

เราอยู่ในยุคสมัยของพระพุทธเจ้าพระองค์ใด? ปัจจุบันเราอยู่ในช่วงเวลาของพระโคตมพุทธเจ้า หรือพระสมณโคดม ซึ่งเป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ 4 ในภัทรกัปนี้ และกำลังรอการมาถึงของพระศรีอริยเมตไตรยที่จะมาตรัสรู้เป็นพระองค์ที่ 5

ความแตกต่างระหว่างพระปัจเจกพุทธเจ้ากับพระสัมมาสัมพุทธเจ้าคืออะไร? พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสรู้ด้วยตนเองแต่ไม่ได้สอนผู้อื่น ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ด้วยตนเองและมีพระมหากรุณาธิคุณในการสั่งสอนเผยแผ่หลักธรรมเพื่อนำทางผู้อื่นให้พ้นทุกข์